Abstracte achtergrond

Processen in kaart brengen: model, schema en beschrijving

Niets is zo verwarrend als niet weten hoe een proces precies verloopt. Je tast in het duister en kunt niet sturen, laat staan optimaliseren. Processen in kaart brengen geeft dat zicht terug: denk eerst na over het ontwerp, visualiseer daarna het verloop in een schema, beschrijf elke stap en voeg alleen waar het kritiek is werkinstructies toe.

De kern in het kort

  • Processen in kaart brengen kent vier lagen: procesontwerp (waarom en hoe), processchema of -model (het verloop), procesbeschrijving (wie doet wat wanneer) en werkinstructie (hoe precies).
  • De traditionele aanpak levert dikke documenten op die nauwelijks overeenkomen met de praktijk. De moderne aanpak is datagedreven en visualiseert processen automatisch met dashboards of process mining.
  • Begin een processchema met de happy flow; veel uitzonderingen wijzen op een onvoldoende fundamenteel procesontwerp.
  • Proceseisen maken expliciet waaraan een proces moet voldoen: volume, kwaliteit, snelheid, kosten, flexibiliteit, compliance en gebruiksvriendelijkheid.
  • Werkinstructies verouderen snel; schrijf ze alleen voor de meest kritieke processen.

Van procesontwerp naar werkinstructie

Meer dan de helft van de organisaties heeft de processen niet in kaart gebracht of gevisualiseerd. Ze kunnen niet alleen slecht sturen, maar ook hun processen niet optimaliseren, laat staan hun strategie goed uitvoeren of bijsturen. Veel proceskennis zit verborgen in IT-systemen of spreadsheets, en in de hoofden van medewerkers, en dat is een risico. Bij het in kaart brengen van processen volg je logischerwijs een aantal stappen:

  1. Procesontwerp: denk na over het waarom en hoe van een proces.
  2. Processchema of -model: visualiseer het proces in een flowchart of stroomschema.
  3. Procesbeschrijving: beschrijf de activiteiten, condities en afhankelijkheden.
  4. Werkinstructie: maak per procesbeschrijving de relevante werkinstructies.

Traditionele versus moderne aanpak

Zelf tekenen, of de data het werk laten doen.

Traditioneel

Modern (datagedreven)

Werkwijze

Zelf tekenen en schrijven

Automatisch visualiseren

Tools

Modelleer- of kantoorsoftware

Dashboards, process mining

Toont

Hoe je denkt dat het loopt

Hoe het echt loopt

Prestaties

Niet zichtbaar

Doorlooptijd, bottlenecks

Risico

Belandt in de la

Afhankelijk van datakwaliteit

De traditionele aanpak leidt doorgaans tot dikke documenten vol mooie teksten, ingewikkelde tabellen, schema’s en een indrukwekkend globaal procesmodel. Wat opvalt is dat de inhoud nauwelijks overeenkomt met het werkelijke procesverloop en de werkwijze in de praktijk. Mede daarom verdwijnen ze in de spreekwoordelijke bureaula. Bij de moderne aanpak gebruik je data-dashboards of processminingtools, waarmee het procesverloop en de prestaties zich als vanzelf ontvouwen en worden gevisualiseerd. Je wint tijd en je ziet hoe je processen echt lopen, inclusief de olifantenpaadjes. Procesbeschrijvingen en werkinstructies moet je nog steeds zelf maken, maar de noodzaak daarvoor neemt sterk af doordat je met datagedreven werken veel dynamischer te werk gaat en handelingen en beslissingen automatiseert met AI.

Wat is een processchema of procesmodel?

Een processchema of procesmodel is een visualisatie van het verloop van een proces waarin de verschillende stappen, de volgorde en de beslissingen met condities zichtbaar worden.

De kunst is te beginnen met de happy flow en niet meteen alle uitzonderingen en details te verwerken. Te veel uitzonderingen wijzen op een onvoldoende fundamenteel procesontwerp; je kunt ze beter later groeperen, analyseren en beoordelen, en het schema daarna zo aanpassen dat het proces eenvoudiger wordt maar nog steeds klopt. Een schema voor de happy flow bestaat uit minimaal twee componenten: de stappen en hun volgorde. Voor de uitzonderingen komt er een derde bij: de beslissingen. Het is goed gebruik de processtappen te nummeren, zodat je elke stap kunt identificeren en de beschrijving naar het nummer kan verwijzen. Per stap kun je bekijken of een gedetailleerder onderliggend schema nodig is; dat is aan te raden als de beschrijving te complex wordt.

Procesmodellering en BPMN

Een processchema maken heet officieel procesmodellering. Je modelleert een proces op basis van informatie die je van collega’s ontvangt of bij hen uitvraagt, of je duikt het IT-systeem in, wat vaak zoeken naar een speld in een hooiberg is: in de meeste (oude) systemen ontbreekt de procesmodellering. Goede tools kunnen helpen; zie het overzicht bij procesmanagement. Verdiep je ook in de Business Process Model and Notation (BPMN): een formele, gestandaardiseerde set afspraken voor het modelleren van bedrijfsprocessen, ongeacht het doel van het proces, de organisatie of het IT-landschap. BPMN overbrugt de kloof tussen procesontwerp (business) en implementatie (IT).

Wat is een procesbeschrijving?

Een procesbeschrijving beschrijft welke functie of rol welke activiteiten op welk moment kan, mag of zou moeten uitvoeren, en tot slot de gewenste output.

Processen beschrijven doe je niet voor de lol: het is vaak veel werk. Je doet het met een helder doel, meestal om inzicht te krijgen in wie (rollen) wat (activiteiten) wanneer (moment) doet, zou moeten doen of mag doen. Slechts een paar senior medewerkers zijn bijvoorbeeld bevoegd om een aanvraag voor een bouwvergunning goed te keuren. Zo koppel je het functiehuis aan het proces, en autorisaties kun je in één moeite door regelen. Ook proceseisen maken deel uit van een procesbeschrijving.

Waarom processen beschrijven?

  • Het ERP-systeem is aan vervanging toe en alle proceskennis heeft zich in de loop der jaren opgehoopt in het systeem. Een nieuw ERP-systeem wordt zonder processchema’s en -beschrijvingen een fiasco.
  • Wet- en regelgeving op het vlak van voedselveiligheid, patiëntveiligheid, de AVG of andere domeinen. Bij HACCP moeten levensmiddelen- en diervoederbedrijven bijvoorbeeld aantonen dat ze een veilig voedselproces hebben ingericht en beschreven.
  • Certificering: bij een audit moet je kunnen aantonen dat je je processen hebt beschreven en alles in de hand hebt.
  • Groei in goede banen leiden: start-ups die scale-up worden voelen de behoefte om te professionaliseren, en investeerders eisen dat vaak ook.
  • Nieuwe medewerkers snel inwerken: zij hebben duidelijkheid en houvast nodig; handelen naar eigen goeddunken voldoet niet meer.
  • Optimaliseren en continu verbeteren: als je niet goed weet wat je doet en hoe, valt de basis voor procesoptimalisatie weg.

In 9 stappen een procesbeschrijving maken

  1. Maak eerst een processchema met de verschillende processtappen.
  2. Begin per processtap een procesbeschrijving, met een standaardtemplate.
  3. Interview medewerkers die in de processtap werken.
  4. Vul de beschrijving met de huidige activiteiten.
  5. Bespreek de activiteiten die overbodig zijn en geen waarde toevoegen (het lean-principe).
  6. Verwijder waar mogelijk de overbodige activiteiten.
  7. Controleer de volgorde van de activiteiten: is die logisch en duidelijk?
  8. Presenteer de beschrijving aan medewerkers en leidinggevenden.
  9. Vraag om akkoord, publiceer de beschrijving en laat de (nieuwe) werkwijze ingaan.

Een ervaren procesexpert maakt in ongeveer één dag één processchema; een procesbeschrijving zou in principe in een paar uur klaar moeten zijn. Per schema heb je natuurlijk meerdere stappen en beschrijvingen.

De werkinstructie

De werkinstructie is een handleiding voor medewerkers die tot in detail beschrijft hoe je een taak moet uitvoeren.

Werkinstructies opstellen is tijdrovend en onderhoudsgevoelig. Ze verouderen waar je bij staat: een leverancier brengt nieuwe software uit waardoor een handeling vervalt of een knop verhuist, de directie scherpt de proceseisen aan waardoor extra controles nodig zijn, of iemand ontdekt een trucje om sneller te werken. Laat ze opstellen door de medewerkers die de taak uitvoeren, dwing een standaardformat af, laat collega’s ze controleren en sla ze op in een toegankelijke, gebruiksvriendelijke database.

Procesontwerp: de vragen die je eerst stelt

Bij het in kaart brengen van bedrijfsprocessen wordt de stap procesontwerp vaak vergeten. Het is een cruciaal onderdeel van procesmanagement, dat ervoor zorgt dat het proces in lijn is met de speerpunten uit de strategie en het beleid, en het is de basis voor optimalisatie en herontwerp. Is het proces nog echt nodig? Voegt de stap voldoende waarde toe voor klanten? Zijn de kosten niet te hoog? Sta ook stil bij nieuwe technologie die complete stappen kan wegautomatiseren, zoals AI of robotic process automation (RPA). Eigenlijk gaat het om business process redesign, waarbij je aantallen, kwaliteit, kosten, doorlooptijd en flexibiliteit meeneemt in de proceseisen. Sla je het procesontwerp over, dan vraag je om problemen.

Processen ontwerpen in 4 stappen

  1. De opdracht. Wat is de opdracht en van wie komt die? Bespreek eerst de verandering en de context en krijg het waarom, wat en hoe met elkaar scherp.
  2. De proceseisen. Op basis van missie, visie, strategie, doelstellingen en KPI’s maak je de prestatie- en proceseisen helder.
  3. Teken het proces en beschrijf de processtroom, niet meteen met alle details.
  4. Breng de procesbesturing in kaart. Dat gaat verder dan procesindicatoren benoemen: denk na over de beheersing, de besturende processen die nodig zijn en de risico’s.

Het succes van deze benadering staat of valt met een duidelijke ontwerpopdracht en een degelijke beschrijving van de processtromen, inclusief de proceseisen.

Wat zijn proceseisen?

Proceseisen maken expliciet waaraan een proces moet voldoen om in allerlei situaties goed te kunnen (blijven) functioneren.

De meeste processen lopen niet vast bij relatief kleine aantallen. Maar bij hogere productie of stijgend ziekteverzuim loopt het spaak. Proceseisen beschrijf je in termen van:

  • Volume: de aantallen die een proces moet aankunnen in normale situaties, bij piekdrukte en in crisissituaties.
  • Kwaliteit: consistente en betrouwbare output in alle situaties, zonder willekeur.
  • Snelheid: ook bij grote aantallen moet de doorlooptijd acceptabel en de kwaliteit constant blijven.
  • Kosten: de uitvoering moet altijd onder een bepaald kostenniveau blijven.
  • Flexibiliteit: het proces moet zo goed mogelijk kunnen omgaan met uitzonderingen of nieuwe gevallen.
  • Compliance: het proces moet voldoen aan de geldende wet- en regelgeving.
  • Gebruiksvriendelijkheid: medewerkers ervaren het proces als logisch en goed uitvoerbaar.

Je stelt de eisen op vanuit een integraal perspectief, dus niet alleen het volume. Het proces ‘uitrukken’ bij de lokale brandweer functioneert niet meer goed als er tientallen uitslaande branden tegelijk ontstaan. Daarop kun je anticiperen door het aantal brandweerlieden en het materieel te verdrievoudigen, maar die kosten vindt de samenleving niet acceptabel. Proceseisen opstellen is dus een kwestie van continu balanceren en afwegen.

7 tips voor het in kaart brengen van een compleet bedrijfsproces

  1. Begin met de kernprocessen van je organisatie, die aanhaken op je missie.
  2. Standaardiseer processchema’s en -beschrijvingen met een template.
  3. Buig je eerst over het procesontwerp; daarna volgen de schema’s en beschrijvingen.
  4. Gebruik werkinstructies alleen voor de meest kritieke processen.
  5. Kies voor de processchema’s de moderne, datagedreven aanpak.
  6. Vergeet niet de proceseisen te benoemen: die zijn de basis van goed procesontwerp.
  7. Laat je ondersteunen door iemand met voldoende procesexpertise.

Houd bij dit alles scherp voor ogen waarom je processen in kaart wilt brengen: wat is het hogere doel en welke toegevoegde waarde levert het in jouw situatie op?

Hoe Diamond Decisions processen in kaart brengt

Diamond Decisions brengt processen in kaart voor zover dat nodig is om beter te beslissen, en niet verder. Na inspiratie levert business modeling het procesontwerp met eisen en beslispunten, laat data-analyse vanuit de data zien hoe het proces echt loopt, en keuren de beslissers de happy flow goed en bepalen ze welke uitzonderingen blijven.

Spreek de auteur

Leo KerklaanLeo Kerklaan
Diamond Decisions

Bespreek je vraag met Leo

Van ambitie naar actie. In een vrijblijvend gesprek verkennen we samen welke KPI's en indicatoren daar echt bij horen.

Plan een kennismaking →

Stap 2 van onze aanpak

Business Modeling

Samen vertalen we jouw strategie naar een businessmodel met heldere KPI's en doelen.

Bekijk Business Modeling →

Veelgestelde vragen

01

Hoe voorkom je dat processchema’s in de la verdwijnen?

Begin met een duidelijke procesontwerpopdracht vanuit het management. Maak de schema’s visueel aantrekkelijk, vergeet de proceseisen niet en maak de schema’s digitaal toegankelijk en interactief. Overweeg de moderne, datagedreven aanpak.

02

Wat is het verschil tussen een processchema en een procesbeschrijving?

Een processchema visualiseert de stappen, de volgorde en de beslissingen. Een procesbeschrijving geeft per stap aan welke rol welke activiteiten op welk moment uitvoert en wat de gewenste output is.

03

Kan ik bij het in kaart brengen ook de autorisaties regelen?

Ja, in één moeite door. In een procesbeschrijving neem je op welke rollen geautoriseerd zijn voor die processtap.

04

Hoe ga je om met weerstand bij medewerkers?

Zorg voor een heldere opdracht vanuit het management, dat de urgentie en noodzaak moet overbrengen aan de betrokken medewerkers. En doe het samen met hen.

05

Hoeveel moet een mkb-bedrijf in kaart brengen?

Begin met de twee of drie kernprocessen die waarde leveren aan de klant, elk met één schema van de happy flow en een korte beschrijving per stap. Voeg alleen werkinstructies toe waar fouten duur zijn.

Verder lezen

Bronnen

Over de auteur

Leo Kerklaan

Leo Kerklaan

Leo is strategieprofessional. Hij adviseert, doceert en schrijft over strategisch performance management, in het bedrijfsleven en bij de overheid, in Nederland en daarbuiten. Hij is auteur van diverse managementboeken, waaronder de bestseller De cockpit van de organisatie.

Over Diamond Decisions

Diamond Decisions helpt organisaties beter te worden door betere beslissingen mogelijk te maken. We starten niet bij data, dashboards of AI, maar bij de beslissing die beter moet, en bouwen van daaruit terug naar KPI’s, data en technologie. Dat doen we in vier stappen: inspiratie en alignment, business modeling, analytics en dataplatform en datagedreven beslissers. Zo zorgen we dat BI en AI geen IT-project blijven, maar elke dag waarde opleveren.

Schrijf je in voor de Masterclass