Abstracte achtergrond

Gids voor modern kwaliteitsmanagement, kwaliteitszorg en kwaliteitsmanagementsystemen

Zeg wat je doet, doe wat je zegt, bewijs het en verbeter het.

Kwaliteitsmanagement in het kort

  • Kwaliteitsmanagement is het vakgebied dat zich richt op het systematisch verbeteren en borgen van de kwaliteit van producten en diensten: bewust sturen op kwaliteit.
  • Kwaliteitszorg is er een onderdeel van: die zorgt ervoor dat het eindproduct altijd voldoet aan vooraf vastgestelde specificaties of normen, een minimumniveau.
  • Een kwaliteitsmanagementsysteem (KMS) beschrijft de principes, standaarden, processen, verantwoordelijkheden en middelen waarmee een organisatie haar kwaliteitsbeleid vastlegt, uitvoert, monitort, controleert en verbetert.
  • Een KMS heeft 8 onderdelen: principes, standaarden, procesbeschrijvingen, procedures en werkinstructies, indicatoren, een dashboard, een verbeterbord en software.
  • De crux van het succes zit niet in het systeem of model, maar in de betrokkenheid van medewerkers: een systeem invoeren zonder kwaliteitsbewustzijn is als een motor laten draaien zonder olie.

Wat is kwaliteitsmanagement?

Kwaliteitsmanagement is het vakgebied waarmee je de kwaliteit van producten of diensten op gestructureerde wijze verbetert of borgt. Maar wat kwaliteit precies is, verschilt per perspectief. Voor de een betekent het een product dat lang meegaat, voor de ander een dienst die precies volgens afspraak en op tijd wordt geleverd. Wat altijd geldt: kwaliteit is zeggen wat je doet en doen wat je zegt. Veel organisaties denken pas aan kwaliteitsmanagement als het misgaat. Slimme bedrijven bouwen kwaliteit vanaf dag één in.

Kwaliteitsmanagement is het vakgebied dat zich richt op het systematisch verbeteren en borgen van de kwaliteit van producten en diensten.

Kwaliteitsmanagement gaat veel verder dan vaak wordt gedacht. Het raakt direct aan je processen, werkwijzen en organisatiecultuur. Door kwaliteitsmanagement, kwaliteitszorg en inspectie een structurele plek te geven in elke stap van je proces, borg je niet alleen de uitkomst, je bouwt ook aan vertrouwen. Toch krijgt het in veel organisaties niet de aandacht die het verdient, en dat is risicovol, voor de kwaliteit van producten, diensten en processen en voor je reputatie. Waar kwaliteit ontbreekt, ontstaan verspilling, herstelwerk en frustratie, bij klanten, medewerkers en je financiële afdeling. De plan-do-check-actcyclus is de ruggengraat; een kwaliteitsmanagementsysteem en een sterk kwaliteitsbewustzijn dragen die.

Kwaliteitsmanagement versus kwaliteitszorg

De termen worden vaak in één adem genoemd, maar er is een belangrijk verschil.

Kwaliteitsmanagement

Kwaliteitszorg

Doel

Continu verbeteren

Een minimumniveau borgen

Reikwijdte

Strategie, beleid, cultuur

Specificaties en normen

Drijfveer

De beste willen zijn

Norm of certificering

Relatie

Het geheel

Een essentieel onderdeel ervan

Waarom kwaliteitsmanagement?

Kwaliteitsmanagement maakt het verschil tussen middelmatigheid en uitblinken. De vijf belangrijkste redenen waarom organisaties ervoor kiezen:

  1. Intrinsieke motivatie om gewoon topkwaliteit te leveren. Je wilt de allerbeste in je domein worden en verankert dat streven in strategie en beleid.
  2. Kosten besparen. Stuur je op kosten, dan gaat de kwaliteit vaak omlaag. Stuur je op kwaliteit, dan bespaar je kosten, want er is veel minder rework en verspilling.
  3. Eenvoudiger personeel aantrekken. Een organisatie die is doordrenkt van kwaliteitsbewustzijn werkt als een magneet op nieuw personeel.
  4. Klanten lopen weg. Slecht werk afleveren kost je (goede) klanten. Andere organisaties bieden voor hetzelfde geld meer kwaliteit, service en gemak.
  5. Wetgeving of certificering. De wet, een keurmerk of een certificering zoals ISO 9001 schrijft voor dat producten of processen aan bepaalde kwaliteitseisen voldoen. Ook opdrachtgevers vragen steeds vaker om een kwaliteitsmanagementsysteem.

Wat is kwaliteitszorg?

Kwaliteitszorg maakt deel uit van het veel bredere kwaliteitsmanagement. Het houdt zich puur bezig met het in stand houden en borgen van een minimumkwaliteitsniveau:

Kwaliteitszorg zorgt ervoor dat het eindproduct altijd voldoet aan vooraf vastgestelde specificaties of normeringen.

Het gaat erom dat je een constante kwaliteit kunt garanderen in voorziene en onvoorziene omstandigheden. Preventie speelt een zeer belangrijke rol, maar je moet ook een proces van kwaliteitscontrole inrichten. Wil je steeds weer goede financiële resultaten behalen, veranker kwaliteitszorg dan diep in je organisatie, strategie en bedrijfsprocessen.

Wat is een kwaliteitsmanagementsysteem?

In een kwaliteitsmanagementsysteem (KMS), in het Engels quality management system (QMS), leg je systematisch vast aan welke kwaliteitsniveaus producten, diensten, processen en systemen moeten voldoen, en hoe je die standaarden afdwingt en bewaakt. Dat klinkt rigide, en dat is precies de bedoeling: je wilt zekerstellen dat je output altijd aan een bepaald kwaliteitsniveau voldoet.

Een kwaliteitsmanagementsysteem beschrijft de principes, standaarden, processen, verantwoordelijkheden en middelen waarmee een organisatie haar kwaliteitsbeleid vastlegt, uitvoert, monitort, controleert en verbetert.

Een goed kwaliteitsmanagementsysteem kenmerkt zich door een systematische manier van werken in plaats van ad hoc handelen, een sterke focus op kwaliteitsborging en continue verbetering, het vastleggen van kwaliteitsindicatoren, SMART-doelen, beleid en processen, en certificering of auditmogelijkheden. Tegenwoordig kun je kwaliteitsmanagement niet meer los zien van een datagedreven manier van werken, en AI wordt steeds vaker ingezet voor inspecties en keuringen.

De 8 onderdelen van een kwaliteitsmanagementsysteem

  1. Principes: de uitgangspunten die je wilt hanteren, en hoe kwaliteitsmanagement de strategie en doelstellingen ondersteunt. Hier formuleer je kort en bondig het kwaliteitsbeleid.
  2. Standaarden: de principes vertaal je naar concrete standaarden die uniformiteit in klantbejegening en procesafhandeling borgen. Idealiter zijn ze eenvoudig afdwingbaar en werken ze preventief.
  3. Procesbeschrijving: waar kwaliteit een cruciale rol speelt maak je een heldere procesbeschrijving, zodat iedereen weet welke stappen bijdragen aan het borgen of verhogen van de kwaliteit.
  4. Procedures en werkinstructies: van elke stap beschrijf je waar nodig welke handelingen in welke volgorde worden uitgevoerd, wie bevoegd is en wanneer je mag afwijken van de norm.
  5. Indicatoren: kwaliteit kun je niet rechtstreeks meten, alleen indirect via indicatoren zoals doorlooptijd, afval, uitval en uitstoot. Je definieert ze eenduidig, stelt normen, en monitort, analyseert en bespreekt ze regelmatig met het team.
  6. Dashboard: de kwaliteitsindicatoren zet je op een rapport of dashboard, doorgaans dagelijks ververst, zodat iedereen kan zien hoe het ervoor staat en waar je moet ingrijpen.
  7. Verbeterbord: met een (digitaal) verbeterbord geef je medewerkers de ruimte om zelf knelpunten en oplossingen aan te dragen.
  8. Kwaliteitsmanagementsoftware: software die de onderdelen ondersteunt. Er is weinig software die ze allemaal goed in één pakket ondersteunt.

Hoewel deze onderdelen stuk voor stuk essentieel zijn, zit de crux van het succes niet in het systeem of model zelf, maar in de betrokkenheid van medewerkers bij kwaliteit. Je kunt veel geld investeren in een systeem of software, maar dat is weggegooid als je geen rekening houdt met de veranderkundige kant.

Een voorbeeld: een opleider

Een voorbeeld laat zien dat het niet vreselijk moeilijk hoeft te zijn. Een opleider wil dat zijn trainingen praktijkgericht en van hoge kwaliteit zijn, met een snel en effectief leerproces en een topervaring voor deelnemers. Dat zijn de principes (1). Die zijn vertaald naar standaarden (2): docenten uit de praktijk die expert zijn in hun vakgebied, die altijd weten wat er speelt bij deelnemers en hun organisaties, en die ook een rol als gastheer hebben.

De standaarden zijn vertaald naar procesbeschrijvingen (3): docenten werven op praktische kennis, een week voor de training en nog eens bij de start de leerdoelen uitvragen, die samenvatten voor de groep, zorgen voor een veilige leeromgeving, aan het einde evalueren en de evaluatie bespreken met de docent. Voor een aantal stappen zijn er werkinstructies (4). De kwaliteitsindicatoren (5) zijn de verhouding tussen uren lesgeven en uren werken als consultant (streven tussen 0,25 en 0,50), het percentage deelnemers dat leerdoelen invulde (streven 80%) en de evaluatiescores (streven 4,5 uit 5). De indicatoren staan op een dashboard (6) per training, maand, jaar en docent. In plaats van een verbeterbord (7) zijn er vaste evaluatiemomenten met de trainer, en de software (8) is waar mogelijk opgebouwd uit standaardcomponenten.

Dit alles staat in het teken van het snelle en effectieve leerproces en de topervaring voor deelnemers. De onderdelen van een kwaliteitsmanagementsysteem mogen geen eigen leven gaan leiden en zelf tot doel worden verheven. Daar gaat het vaak mis.

Overzicht van kwaliteitsmanagementsystemen

  • ISO 9001: verreweg het bekendste, gezien als dé wereldwijde norm voor kwaliteitsmanagement en kwaliteitszorg, en ook geschikt voor het stroomlijnen van processen. Meer over ISO 9001.
  • EFQM-model: ontwikkeld door de European Foundation for Quality Management, een raamwerk voor kwaliteitsmanagement en het continu verbeteren van prestaties, gebaseerd op TQM. Meer over het EFQM-model.
  • INK-model: de Nederlandse vertaling van het EFQM-model, vooral bekend van de INK-positie- en ambitiebepaling. Meer over het INK-model.
  • Total quality management (TQM): gebaseerd op één centrale gedachte: kwaliteit is in één keer goed. De klant bepaalt de kwaliteit, en je beweegt continu en datagedreven naar betere kwaliteit. Meer over TQM.
  • IATF 16949: ontwikkeld door de International Automotive Task Force, gericht op standaardisatie in de keten en de veiligheid van voertuigen. Meer over IATF 16949.
  • Good manufacturing practices (GMP): vooral in gebruik bij medicijnfabrikanten. Meer over GMP.
  • Baldrige Performance Excellence Program: een raamwerk voor het verbeteren van prestaties, een initiatief van het Amerikaanse National Institute of Standards and Technology (NIST). Meer over Baldrige.
  • Lean six sigma: wereldwijd bekend als verbetermethode én kwaliteitsmanagementsysteem. Lean elimineert verspilling en verhoogt de klantwaarde; six sigma vermindert variatie in de output van een proces. Zie lean six sigma.

Welk systeem je ook kiest, wees je ervan bewust dat kwaliteitsbewustzijn (noodzaak, urgentie, motivatie) de basis vormt van elk kwaliteitsmanagementsysteem. Een systeem invoeren zonder het bewustzijn bij je medewerkers aan te wakkeren is vergelijkbaar met een motor laten draaien zonder olie: je krijgt al snel een vastloper. Voor tools, modellen en methoden: zie het overzicht van verbetermethoden.

Kwaliteitsmanagement in de zorg

Kwaliteitszorg is cruciaal in de zorg: het raakt direct het welzijn, de kwaliteit van leven en de patiëntveiligheid. De Inspectie Gezondheidszorg en de NZa stellen strikte kaders en hoge normen. Vandaar de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz). Veel zorgorganisaties laten zich certificeren met een HKZ-keurmerk, of voor ISO 9001 en NEN 15224. Hoewel certificering niet bij wet verplicht is, geldt er een indirecte verplichting: financiers zoals verzekeraars en gemeenten eisen een kwaliteitsmanagementsysteem dat door een onafhankelijke instantie is gecertificeerd.

Kwaliteitssprongen: iteratief verbeteren

Een bekende spreuk is: kwaliteit is in één keer goed. Toch blijkt in de praktijk dat een forse kwaliteitsverbetering in één keer zelden haalbaar is. Een kwaliteitssprong (continu verbeteren) ontwikkelt zich vaak stapsgewijs.

Pas na de tweede stap zie je wat de eerste heeft opgeleverd, en waar de derde moet landen.

‘Je gaat het pas zien als je het doorhebt’, zei Johan Cruijff. Dat is bij kwaliteitsmanagement niet anders. Leg de lat in eerste instantie dus niet te hoog.

Integraal kwaliteitsmanagement implementeren

Integraal kwaliteitsmanagement biedt een holistisch perspectief op kwaliteitsmanagement waarbij alle medewerkers actief betrokken zijn én verantwoordelijkheid dragen voor kwaliteit en continu verbeteren.

Waar gewoon kwaliteitsmanagement zich vooral richt op wat moet vanuit de certificering, richt integraal kwaliteitsmanagement zich op de intrinsieke motivatie van management en medewerkers om hoge kwaliteit te leveren. Het gaat vooral om het stimuleren van het kwaliteitsbewustzijn, zodat kwaliteitsmanagement zich verankert in het DNA van de organisatie, de wijze van werken, de doelstellingen en de processen.

Kwaliteitsmanagement heeft veel raakvlakken met performance management. Het managen en continu verbeteren van prestaties met KPI’s, dashboards en SMART-doelen is ook een vast onderdeel van kwaliteitsmanagement. Van de onderdelen van een kwaliteitsmanagementsysteem zijn er in theorie maar twee die performance management niet raakt: procesbeschrijvingen en procedures. Of het nu gaat om doorlooptijden, levertijden, first time right of het aantal complicaties na een operatie: alle prestaties draaien uiteindelijk om kwaliteit. In die zin is kwaliteitsmanagement de zuiverste vorm van performance management, mits de insteek integraal is.

Zo ondersteunen wij kwaliteitsmanagement

Wij leveren onderdeel 5 en 6, en het gesprek eromheen. In business modeling vertalen we principes en standaarden naar kwaliteitsindicatoren met normen en leggen we vast wie wat beslist als een norm niet wordt gehaald. Het dataplatform ververst het dashboard dagelijks met één set definities. En beslissers leren de cijfers te gebruiken om te verbeteren, en daar groeit het kwaliteitsbewustzijn.

8 praktische tips

  1. Zorg voor een helder begrippenkader, duidelijke definities en begrip.
  2. Presenteer de voordelen van kwaliteitsmanagement, maar ook de lasten.
  3. Toon de noodzaak en urgentie van kwaliteitsmanagement voor je bedrijf.
  4. Probeer het eerst langs de lijn van intrinsieke motivatie.
  5. Zet in op technologie om de administratieve last te verminderen.
  6. Kwaliteit is in één keer goed: houd alles zo simpel mogelijk.
  7. Betrek iedereen in de organisatie, van directie tot werkvloer.
  8. Veranker kwaliteitszorg in je strategie en borg het in je processen.

Spreek de auteur

Leo KerklaanLeo Kerklaan
Diamond Decisions

Bespreek je vraag met Leo

Vertel waar beslissingen in jouw teams nu blijven hangen. In een vrijblijvend gesprek verkennen we hoe iedereen dagelijks beter beslist met data.

Plan een kennismaking →

Stap 4 van onze aanpak

Decision Makers

Van data naar dagelijks betere beslissingen, in elk team.

Bekijk Decision Makers →

Veelgestelde vragen

01

Wat is het verschil tussen kwaliteitsmanagement en kwaliteitszorg?

Kwaliteitsmanagement is breder van scope en richt zich op continu verbeteren, het ontwikkelen van kwaliteitsbeleid en het verankeren daarvan in de strategie. Kwaliteitszorg is beperkter van opzet: het gaat vooral om het borgen van een minimumkwaliteitsniveau, waardoor het in de praktijk soms voelt als een verplicht nummer.

02

Hoe verhoog ik het kwaliteitsbewustzijn in mijn organisatie?

Geef kwaliteit een prominente plek in strategie en beleid, en communiceer constant. Laat de directie het belang van kwaliteit regelmatig onderstrepen en helder maken wat dat betekent voor ieders manier van werken. Erken dat je mensen misschien vraagt dingen te doen waar ze nog niet klaar voor zijn, en ondersteun hen met training.

03

Wat levert kwaliteitsmanagement op?

Tevredener klanten, hogere medewerkerstevredenheid, meer werkplezier, een professionelere organisatie, aantrekkelijk werkgeverschap, sterker leiderschap, een betere margestructuur en een groter marktaandeel.

04

Wie is verantwoordelijk voor kwaliteitsmanagement?

Dat hangt af van je aanpak. Kies je voor kwaliteitsmanagement omdat het moet, dan richt je een stafafdeling op en stel je een kwaliteitsmanager aan, maar dan stuur je vanaf de zijlijn, en dat werkt vaak niet goed. Bij een integrale benadering betrek je iedereen en maak je het management van het primaire proces hoofdverantwoordelijk.

05

Wat is een kwaliteitsmanagementsysteem?

Een samenhangend geheel van principes, standaarden, procesbeschrijvingen, werkinstructies, indicatoren, een dashboard, een verbeterbord en software waarmee een organisatie haar kwaliteitsbeleid vastlegt, uitvoert, monitort en verbetert.

06

Heeft een mkb-bedrijf een kwaliteitsmanagementsysteem nodig?

Niet per se een gecertificeerd systeem, tenzij klanten of de wet erom vragen. Maar de acht onderdelen passen op een paar pagina’s: waar staan we voor, welke standaarden volgen daaruit, hoe loopt het belangrijkste proces, en welke drie indicatoren laten zien of we leveren? Begin daar en certificeer zo nodig later.

Verder lezen

Over de auteur

Leo Kerklaan

Leo Kerklaan

Leo is strategieprofessional. Hij adviseert, doceert en schrijft over strategisch performance management, in het bedrijfsleven en bij de overheid, in Nederland en daarbuiten. Hij is auteur van diverse managementboeken, waaronder de bestseller De cockpit van de organisatie.

Over Diamond Decisions

Diamond Decisions helpt organisaties beter te worden door betere beslissingen mogelijk te maken. We starten niet bij data, dashboards of AI, maar bij de beslissing die beter moet, en bouwen van daaruit terug naar KPI’s, data en technologie. Dat doen we in vier stappen: inspiratie en alignment, business modeling, analytics en dataplatform en datagedreven beslissers. Zo zorgen we dat BI en AI geen IT-project blijven, maar elke dag waarde opleveren.

Schrijf je in voor de Masterclass